Kişilik Özelliklerimiz Öfkeyi İfade Etme Biçimimizi Etkiler mi?

Aynı olay iki kişide çok farklı tepkiler yaratabilir. Biri hızlıca öfkelenip bunu açıkça ifade ederken, diğeri rahatsızlığını uzun süre içinde tutabilir. Bir başkası ise öfkelendiğini fark ettiği halde davranışını daha kolay düzenleyebilir. Bu farklılıkların tek bir nedeni yoktur; ancak kişilik özellikleri bu tabloyu anlamada önemli değişkenlerden biridir.

Maltepe Üniversitesi Klinik Psikoloji Yüksek Lisans Programı kapsamında yürüttüğüm araştırmada 228 üniversite öğrencisinin Beş Faktör kişilik özellikleri ile sürekli öfke, öfkeyi dışa vurma, içte tutma ve kontrol etme biçimleri arasındaki ilişkileri inceledim.

Çalışmada ne görüldü?

Araştırmada bazı kişilik boyutları ile öfke ifade biçimleri arasında anlamlı ilişkiler bulundu. Örneğin sürekli öfke ve dışa vurulan öfke bazı kişilik özellikleriyle pozitif, bazılarıyla ise negatif yönde ilişkiliydi. Kontrollü öfke de farklı kişilik boyutlarıyla farklı yönlerde ilişkiler gösterdi. Bu bulgular, öfke deneyiminin yalnızca yaşanan olaya değil, kişinin genel eğilimlerine de bağlı olabileceğini düşündürüyor.

Ancak kişilik özelliği kader değildir. “Ben böyleyim” diyerek öfke davranışlarını değişmez kabul etmek yerine, kişinin hangi durumlarda daha hızlı tetiklendiğini ve ne tür tepkilere yöneldiğini fark etmesi mümkündür.

Kişilik ile beceri aynı şey değildir

Kişilik, görece kalıcı eğilimlerimizi anlatır; duygu düzenleme ve iletişim ise öğrenilebilen beceriler de içerir. Bir kişinin öfkeye daha yatkın olması, öfkesini her zaman kontrolsüz biçimde göstereceği anlamına gelmez. Benzer şekilde daha uyumlu görünmek de kişinin öfkesini sağlıklı biçimde ifade ettiği anlamına gelmeyebilir; bazı kişiler çatışmadan kaçınmak adına rahatsızlıklarını içte tutabilir.

Bu nedenle kişinin yalnızca ne kadar öfkelendiğine değil, öfke geldiğinde ne yaptığına bakmak önemlidir. Duyguyu bastırıyor mu? Hemen dışa mı vuruyor? Sonradan uzun süre zihninde mi taşıyor? Yoksa duygusunu fark edip ihtiyacını daha açık bir biçimde ifade edebiliyor mu?

Araştırmanın sınırları

Bu çalışma üniversite öğrencilerinden oluşan bir örneklemle ve öz-bildirim ölçekleri kullanılarak yürütüldü. Bulgular değişkenler arasındaki ilişkileri gösterir; kişilik özelliklerinin tek başına belirli bir öfke davranışına “neden olduğunu” söylemez. Yine de sonuçlar, öfkeyi anlamaya çalışırken kişisel eğilimlerin de dikkate alınmasının yararlı olabileceğine işaret ediyor.

Kendimizi tanımak, duygularımızı değiştirmekten önce onları nasıl yaşadığımızı anlamamıza yardımcı olur. Bu farkındalık da öfke geldiğinde daha farklı bir davranış seçebilmenin ilk adımı olabilir.